મનો દિવ્યાંગ વિભાગ

ગુજરાતમાં શિક્ષણના સાર્વત્રીકરણના મહાન લક્ષ્યને સિદ્ધ કરવા માટે સમગ્ર શિક્ષણ જગત કમર કસી રહ્યું છે. આ મહાયજ્ઞમાં બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો પણ જ્ઞાનના પ્રકાશથી વંચિત ન રહે તે માટે સરકારે સંકલિત શિક્ષણ યોજનાનો દીપ પ્રગટાવ્યો છે. આ યોજના હેઠળ, બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો પોતાના પરિવાર અને સમાજની હૂંફમાં રહી, પોતાના ઘરની નજીકની સામાન્ય શાળામાં શિક્ષણ મેળવી શકે તેવો સુભગ સમન્વય સાધવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત સરકારના GCERT વિભાગ દ્વારા બૌદ્ધિક અક્ષમતા ધરાવતા વ્યક્તિઓનાં શિક્ષણ અને પુનર્વસનનાં ક્ષેત્રે અથાક કાર્ય કરતી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓના સહયોગથી, વિશિષ્ટ શિક્ષકો દ્વારા શાળાના બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોને અભ્યાસ અને તેમના વાલીઓને યોગ્ય માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવે છે. આ ભગીરથ કાર્યમાં રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા, એક મહત્ત્વપૂર્ણ સેતુ બનીને ઊભરી આવી છે.

વર્ષ 1985 થી, રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા, અંધ બાળકોનાં શિક્ષણ અને પુનર્વસન માટે સમર્પિત ભાવે કાર્યરત છે. સમય જતાં, સમાજની બદલાતી જરૂરિયાતો અને સરકારની નીતિઓને અનુરૂપ, 1999 માં આ સંસ્થાને બૌદ્ધિક અક્ષમતા ધરાવતાં બાળકો માટેની પ્રવૃત્તિઓની પણ જવાબદારી સોંપવામાં આવી. દસ વિશિષ્ટ શિક્ષકોના નાના કાફલાથી શરૂ થયેલો આ પ્રકલ્પ આજે 25 સમર્પિત વિશિષ્ટ શિક્ષકોના મજબૂત પાયા પર વિસ્તર્યો છે, જેઓ બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોના જીવનમાં જ્ઞાનનો સૂર્ય પ્રગટાવવા કટિબદ્ધ છે.

રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોને શિક્ષણના પ્રવાહમાં જોડવા માટે સૌપ્રથમ તેમની ઓળખ કરવાનું કાર્ય કરે છે. સંસ્થાના વિશિષ્ટ શિક્ષકોને ફાળવેલા વિસ્તારોમાં દરેક પ્રકારની વિકલાંગતા ધરાવતા બાળકોનો સઘન સર્વે હાથ ધરવામાં આવે છે. આ સર્વે ખાસ કરીને તાલુકાવાર અને ઘેર-ઘેર જઈને કરવામાં આવે છે, જેથી કોઈ પણ બાળક છૂટી ન જાય અને તેમની સચોટ યાદી બનાવી શકાય. એકવાર બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોની ઓળખ થઈ જાય, પછી તેમને સામાન્ય શાળાઓમાં દાખલ કરવામાં આવે છે, જ્યાં તેઓ સામાન્ય બાળકો સાથે ભળીને શિક્ષણ મેળવી શકે છે.

બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો માટે તબીબી પ્રમાણપત્ર અનિવાર્ય છે. આથી, રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા દ્વારા તેમને જિલ્લાની સિવિલ હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવે છે અને નિષ્ણાત ડોક્ટરો પાસેથી તેમનું પ્રમાણપત્ર મેળવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, સમાજ સુરક્ષા વિભાગ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવતા બૌદ્ધિક અક્ષમ બસપાસ અને વિશેષ શિષ્યવૃત્તિ જેવી યોજનાઓનો લાભ પણ સંસ્થા દ્વારા પૂરી તકેદારી સાથે બાળકોને અપાવવામાં આવે છે, જેથી તેમના શિક્ષણમાં કોઈ આર્થિક અવરોધ ન આવે.

પ્રમાણિત થઈને શાળામાં પ્રવેશ મેળવી લે પછી, 1:8 અથવા 1:10 ના ગુણોત્તર પ્રમાણે તેમને યોગ્ય વિસ્તારની ફાળવણી કરી વિશિષ્ટ શિક્ષકોને સોંપવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા દ્વારા બાળકોની સચોટ માહિતી માટે પ્રવેશ ફોર્મ અને કેસ સ્ટડી ફોર્મ ભરવામાં આવે છે. દરેક બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળક માટે એક પર્સનલ ફાઇલ તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેમાં કેસ સ્ટડી દ્વારા બાળકોનાં કુટુંબની વિગતવાર માહિતી અને બાળકનાં જીવનનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ મેળવવામાં આવે છે, જે તેમના શિક્ષણ અને વિકાસ માટેની યોજના બનાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે એક વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવે છે. આઠ મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોની ચકાસણી માટે એક વિસ્તૃત ચકાસણી પત્રક અથવા એસેસમેન્ટ બુક તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેમાં ગુજરાતી, ગણિત, સામાજિક અને આર્થિક જ્ઞાન, સામાન્ય જ્ઞાન, જાત-સંભાળ, રમતગમત, મનોરંજન, આર્ટ એન્ડ ક્રાફ્ટ જેવાં ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ મૂલ્યાંકન એક સુસંકલિત ટીમ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેમાં વિશિષ્ટ શિક્ષક, વર્ગ શિક્ષક, શાળાના આચાર્ય, વાલી અને સંસ્થાના હોદ્દેદારો સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે.

આ મૂલ્યાંકનના આધારે, વિશિષ્ટ શિક્ષક દ્વારા બાળકનો વ્યક્તિગત શૈક્ષણિક કાર્યક્રમ એટલે કે IEP તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમમાં બાળકના શોર્ટ ટર્મ ગોલ અને લોંગ ટર્મ ગોલ નક્કી કરવામાં આવે છે, જે તેના વિકાસ માટેનો સ્પષ્ટ માર્ગ દર્શાવે છે. વર્ષના અંતે, દરેક બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકનું વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. આ મૂલ્યાંકન દ્વારા બાળકે કેટલી પ્રગતિ કરી તેની માહિતી મળે છે અને આગામી વર્ષ માટે કાર્ય કરવાની રૂપરેખા તૈયાર કરવા માટે વિશિષ્ટ શિક્ષકોને જરૂરી માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.

શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ ઉપરાંત, રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા સહ-અભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓ અને પુનર્વસન પર પણ ભાર મૂકે છે. સંસ્થામાં એક સુંદર રીસોર્સ રૂમ બનાવવામાં આવેલો છે, જ્યાં દરેક શનિવારે બૌદ્ધિક ક્ષમતા ધરાવતા બાળકોને વાલીઓ સાથે બોલાવવામાં આવે છે. અહીં, બાળકોનાં સ્તરને અનુરૂપ જુદી જુદી પઝલ ગોઠવતા શીખવવામાં આવે છે અને તેમને એકેડેમિક સ્કિલ પણ શીખવવામાં આવે છે. જે બાળકોને બોલવામાં તકલીફ હોય, તેવા સ્પીચ પ્રોબ્લેમ વાળા બાળકોને દર મંગળવાર અને ગુરુવારે સ્પીચ થેરાપી આપવામાં આવે છે, જેથી તેમનું સંચાર કૌશલ્ય સુધરી શકે.

આ ઉપરાંત, જે બાળકોને હાથ-પગના સ્નાયુઓની તકલીફ હોય કે ચાલવામાં મુશ્કેલી હોય, જેમ કે સેરેબ્રલ પાલ્સી, તેમના માટે સંસ્થામાં જ ફિઝિયોથેરાપી સેન્ટર કાર્યરત છે, જ્યાં બાળકોને નિયમિત કસરત કરાવવામાં આવે છે. આ પ્રવૃત્તિઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બાળકોને શારીરિક રીતે સક્ષમ બનાવવાનો છે.

રીસોર્સ રૂમની પ્રવૃત્તિઓ સાથે સાથે બાળકોને વ્યવહારું કૌશલ્યો પણ શીખવવામાં આવે છે. જેમ કે, તેમને પગલુછણિયા બનાવવા, ઉનના રૂમાલ બનાવવા, દિવાળી સમયે મીણના કોડિયા બનાવવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ શીખવવામાં આવે છે, જેથી તેઓ ભવિષ્યમાં આત્મનિર્ભર બની શકે. 15 મી ઓગસ્ટ અને 26 મી જાન્યુઆરી જેવા રાષ્ટ્રીય તહેવારોની ઉજવણી દરમિયાન, આ બાળકોને દેશભક્તિનાં ગીતો પર નૃત્ય તૈયાર કરાવવામાં આવે છે. બાળકો આ કાર્યક્રમોમાં ખૂબ જ આનંદ માણે છે, કારણ કે તેમને સંગીત અને લય ખૂબ જ પસંદ હોય છે.

રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોની સુષુપ્ત પ્રતિભાઓને બહાર લાવવા માટે રમતગમતને એક ઉત્તમ માધ્યમ માને છે. સંસ્થા દ્વારા બાળકોને સ્પેશિયલ ઓલિમ્પિક ગુજરાત દ્વારા યોજાતી વિવિધ રમતોમાં ભાગ લેવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આ પ્રયાસોના અદ્ભુત પરિણામો મળ્યાં છે. સંસ્થાએ ઘણાં બાળકોને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર સુધી પહોંચાડ્યા છે. દિવ્યા ડામોર જેવી દીકરી, જે વિજયનગર જેવા ગ્રામ્ય વિસ્તારમાંથી આવે છે, તે આંતરરાષ્ટ્રીય ચેમ્પિયન બની છે, જેમાં સંસ્થા અને તેના સમગ્ર પરિવારનો અવિસ્મરણીય ફાળો છે. ઘણાં બાળકો જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરી રહ્યાં છે.

રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખામાં વાલીઓ પણ આ પ્રક્રિયાનો અભિન્ન અંગ છે. તેમના યોગ્ય માર્ગદર્શન માટે નિયમિતપણે પેરેન્ટ્સ મીટિંગનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, સંસ્થા દ્વારા ફાઉન્ડેશન કોર્સ પણ કરાવવામાં આવે છે, જેમાં બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો જે શાળાઓમાં અભ્યાસ કરે છે તે શાળાઓના સામાન્ય વર્ગ શિક્ષકોને પણ બૌદ્ધિક અક્ષમતા વિશે માહિતગાર કરવામાં આવે છે અને તેમને તાલીમ આપવામાં આવે છે. આથી, શાળાનાં વાતાવરણમાં બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો વધુ સરળતાથી ભળી શકે છે.

આ વિભાગના વિશિષ્ટ શિક્ષકો દ્વારા TLM પણ બનાવવામાં આવે છે, જેથી તેઓ શાળામાં જઈ બાળકો સાથે વધુ અસરકારક રીતે કાર્ય કરી શકે. બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો માટે ચિત્રસ્પર્ધા અને રમતગમત મહોત્સવ પણ સંસ્થામાં યોજવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, તેમને એક દિવસીય પ્રવાસ પર પણ લઈ જવામાં આવે છે, જેથી તેમને બહારની દુનિયાનો અનુભવ મળે અને તેમનો સર્વાંગી વિકાસ થાય. અભ્યાસોત્તર અને સહ-અભ્યાસી પ્રવૃત્તિઓમાં જે બાળકો ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરે છે, તેમને સંસ્થા દ્વારા દર વર્ષે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.

વર્ષ 2009-2010માં સરકારે બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો માટે IEDSS પ્રોજેક્ટની શરૂઆત કરી, જેમાં વિશિષ્ટ શિક્ષકોને ધોરણ 9 થી 12 ના બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો સાથે કાર્ય કરવાનું થયું. રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા દ્વારા વિશિષ્ટ શિક્ષકોને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવામાં આવતું. બાળકોનું મૂલ્યાંકન કરી પ્રમાણપત્ર મેળવવાની કામગીરી પણ કરવામાં આવતી. ધોરણ 9 માં પ્રવેશ પ્રક્રિયાની કામગીરી પણ સંસ્થા સંભાળતી હતી.

આ ઉપરાંત, આ બાળકોને સરકાર દ્વારા મળતા વિવિધ લાભો જેમ કે બૌદ્ધિક અક્ષમતા ઓળખકાર્ડ, નિરામયા પોલિસી, મેન્ટલી પેન્શન સ્કીમ જેવી યોજનાઓનો લાભ પણ સંસ્થા દ્વારા પૂરો પાડવામાં આવે છે. નિરામયા પોલિસી અને બહુવિધ વિકલાંગતા ધરાવતા બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોનાં દસ્તાવેજો તૈયાર કરી સંસ્થામાં આપવામાં આવે છે, જેની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા દ્વારા કરવામાં આવે છે.

સર્વ શિક્ષા અભિયાન હેઠળ એક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં IEDSS ના બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોએ ભાગ લીધો હતો. આ કાર્યક્રમની પ્રેક્ટિસ પણ કરાવવામાં આવેલી અને સહકાર હોલમાં ખૂબ જ સફળતાપૂર્વક કાર્યક્રમ પૂર્ણ કરવામાં આવેલ. આવા જ એક પ્રવાસમાં તેમને વિજયનગરની પોળો ખાતે લઇ જવામાં આવેલ. જેમાં દરેક તાલુકામાંથી બાળકોને બોલાવી ખૂબ જ સુંદર આયોજન કરવામાં આવેલ. બાળકોએ આ પ્રવાસમાં ખૂબ જ આનંદ માણ્યો હતો. બૌદ્ધિક ક્ષમતા ધરાવતા બાળકો માટે પતંગોત્સવનું પણ આયોજન સંસ્થા દ્વારા કરવામાં આવેલ, જેમાં બાળકોએ ઉત્સાહભેર પતંગ ચગાવવાની મજા માણી.

મુસ્કાન ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ, વૈષ્ણોદેવી દ્વારા યોજાયેલી ‘હમ ભી કિસી સે કમ નહીં’ સ્પર્ધામાં પણ બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો તથા તેમના વાલીઓને ભાગ લેવા માટે રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા દ્વારા પ્રેરણા પૂરી પાડવામાં આવેલ. વર્ષ 2014 માં વિદ્યાનગરી ખાતે યોજાયેલા સંવેદના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમમાં IEDSS નાં બાળકોએ પણ વેશભૂષા અને નાટકમાં ભાગ લીધો હતો, જેમાં પ્રેક્ટિસ દરમિયાન સંસ્થાએ ખૂબ જ ફાળો આપેલ છે. વિશિષ્ટ શિક્ષકો દ્વારા બાળકોને વ્યવસાયિક પુનર્વસન માટેનું માર્ગદર્શન પણ આપવામાં આવે છે, જેથી તેઓ ભવિષ્યમાં સ્વરોજગારી મેળવી શકે.

વર્ષ 2019 થી 2020 માં સરકાર દ્વારા સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન અંતર્ગત ધોરણ 1 થી 12 ના બાળકો સાથે ક્લસ્ટરની વહેંચણી કરીને બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકો સાથે કામગીરી કરવાની સોંપણી કરવામાં આવેલ, જેમાં દરેક કેટેગરીનાં બાળકો સાથે કાર્ય કરવાનું થાય છે. બાળકોનું મૂલ્યાંકન કરી સિવિલ હોસ્પિટલમાં પ્રમાણપત્ર મેળવવાની કામગીરી આ વિશિષ્ટ શિક્ષકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. બૌદ્ધિક અક્ષમતા ઓળખકાર્ડ, શિષ્યવૃત્તિ, મેન્ટલ પેન્શન સ્કીમ, સુવિધાસૂરદાસ યોજના જેવા સરકારી લાભો પણ પૂરા પાડવામાં આવે છે. બૌદ્ધિક ક્ષમતા ધરાવતા દરેક બાળકોને TLM કીટ પણ આપવામાં આવેલ છે.

બૌદ્ધિક અક્ષમ SC તથા ST કેટેગરીનાં 16 બાળકોને NITEL દ્વારા શૈક્ષણિક વર્ષ 2004-2005 દરમિયાન MHRD દ્વારા આપવામાં આવેલી TLM કીટનો લાભ મળ્યો છે. આ કીટ માટેના દસ્તાવેજો ભેગા કરવામાં આવેલ અને રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખાના સહયોગથી પ્રક્રિયા કરી 21 કીટ મંજૂર કરાવી અને બાળકોને આપવામાં આવેલ છે.

દર 8 મી ડિસેમ્બરે વિશ્વ માનસિક બૌદ્ધિક અક્ષમ દિવસની ઉજવણીના ભાગરૂપે ચિત્ર સ્પર્ધાનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જેમાં બાળકોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે તથા વાલી મીટિંગ પણ તે દિવસે રાખી વાલીઓને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. દર વર્ષે જુલાઈમાં રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખાના વિવિધ કાર્યક્રમમાં બૌદ્ધિક અક્ષમ ધોરણ 7 થી 12 ના બાળકોને ઇનામ આપી સન્માનિત કરવામાં આવે છે.

સ્પેશિયલ ખેલ મહાકુંભમાં સંસ્થાનાં માર્ગદર્શન હેઠળ વિશિષ્ટ શિક્ષકો દ્વારા ખેલાડીઓના ફોર્મ ભરવામાં આવે છે અને આ બાળકો જિલ્લા તથા રાજ્ય સ્તર સુધી રમે તેની પૂરી તકેદારી રાખવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા દ્વારા સેરેબ્રલ પાલ્સી ધરાવતા વિદ્યાર્થીને વર્ષ 2023 માં નેશનલ લેવલ સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી માર્ગદર્શન તથા પૂરેપૂરી સહાય પૂરી પાડેલ છે. આમ, રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ, સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા દ્વારા બૌદ્ધિક અક્ષમ બાળકોનાં સર્વાંગી વિકાસ માટે સંસ્થા હંમેશાં તત્પર રહીને કાર્ય કરવા માટે કટિબદ્ધ છે.

એમ.આઈ. વિભાગ

માનસિક બિમારી ધરાવતી વ્યક્તિઓ માટેની ‘સંકલિત સામુદાયિક પુનર્વસન યોજના’ મેન્ટલ હેલ્થ ગુજરાત સરકાર તેમજ અંધજન મંડળ, અમદાવાદ બન્નેના સહયોગથી રાષ્ટ્રીય અંધજન મંડળ સાબરકાંઠા જિલ્લા શાખા ઇડર દ્વારા વર્ષ 2015-16 થી સાબરકાંઠા જિલ્લાના ઇડર તાલુકામાં કાર્યરત છે.

આ યોજના અંતર્ગત માનસિક બિમારી ધરાવતા વ્યક્તિઓનો ડોર ટુ ડોર સર્વે કરવો, તબીબી તપાસ, તેમજ મફત દવાઓનું વિતરણ કરવામાં આવે છે.

બિમારીમાંથી સાજા થયેલા વ્યક્તિઓને સ્વરોજગાર માટે સાધન સહાય આપવામાં આવે છે, તેમજ ટ્રાયસીકલ, કાંખ ઘોડી, વ્હીલચેર વગેરે જરૂરીયાત અનુસાર નિઃશુલ્ક આપવામાં આવે છે. ગંભીર દર્દીની ઘરે મુલાકાત કરી સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.

તેમજ દર માસના ત્રીજા ગુરૂવારે ઇડર સિવિલ હોસ્પિટલ ખાતે ચેક-અપ કેમ્પ પણ નિયમિત રાખવામાં આવે છે. લોકોમાં માનસિક બિમારીને લઇને રહેલી ખોટી માન્યતાઓ દૂર કરવા માટે જનજાગૃતિ કાર્યક્રમો જેવા કે શેરીનાટક, રેલી વગેરે યોજવામાં આવે છે.